„Przecież nic takiego się nie stało”.

„Uspokój się”.

„Nie masz powodu, żeby się złościć”.

Wielu rodziców wypowiada te zdania nie dlatego, że chce zlekceważyć emocje dziecka, tylko często mówi je z bezradności. Kiedy dziecko krzyczy, płacze, rzuca przedmiotami albo reaguje złością na pozornie niewielką sytuację, rodzic naturalnie chce jak najszybciej przywrócić spokój. Z perspektywy psychologicznej warto jednak zmienić punkt widzenia. Celem nie jest sprawienie, żeby dziecko przestało czuć złość. Celem jest pomóc mu nauczyć się przeżywać silne emocje i stopniowo odzyskiwać nad nimi wpływ. Regulacja emocji nie jest umiejętnością, którą dziecko po prostu posiada albo której nie posiada. Rozwija się stopniowo wraz z dojrzewaniem układu nerwowego, rozwojem języka, funkcji wykonawczych i doświadczeniami w relacji z ważnymi dorosłymi. 

Złość nie jest problemem

Złość jest emocją. Sama w sobie nie jest ani dobra, ani zła. Może pojawić się wtedy, gdy dziecko doświadcza frustracji, niesprawiedliwości, przeciążenia, odmowy, zmęczenia albo poczucia utraty kontroli. Czasem pod złością znajduje się smutek, lęk, bezradność czy potrzeba kontaktu.

Problemem nie jest więc to, że dziecko się złości. Problemem może być dopiero sposób, w jaki tę złość wyraża.

Dziecko może krzyczeć, bić, rzucać przedmiotami lub niszczyć rzeczy. Wtedy zadaniem dorosłego jest jednocześnie uznać emocję i postawić granicę dla zachowania. „Widzę, że jesteś bardzo zły. Możesz być zły. Nie pozwolę ci jednak mnie bić”. To ważne rozróżnienie: akceptacja emocji nie oznacza akceptacji każdego zachowania.

Dziecko nie zawsze może się po prostu „uspokoić”

Jednym z częstych nieporozumień dotyczących dziecięcych wybuchów jest przekonanie, że dziecko powinno umieć samo zatrzymać swoją reakcję.

Tymczasem w stanie silnego pobudzenia dostęp do części umiejętności potrzebnych do samoregulacji może być ograniczony. Dziecku trudniej wtedy korzystać z języka, logicznego myślenia, planowania czy hamowania impulsów. Regulacja emocji angażuje właśnie takie procesy jak uwaga, planowanie, rozwój poznawczy i język. 

Dlatego zdanie „uspokój się” może być dla dziecka podobne do powiedzenia osobie tonącej: „po prostu płyń spokojniej”.

O wiele bardziej pomocne jest pytanie: „Czego moje dziecko potrzebuje, żeby odzyskać regulację?” Czasem będzie to obecność rodzica. Czasem cisza i mniejsza liczba bodźców. Czasem przytulenie, jeśli dziecko go chce. Innym razem przestrzeń i czas.

Najpierw współregulacja, później samoregulacja

Jednym z kluczowych pojęć współczesnej psychologii rozwoju jest współregulacja. Dziecko uczy się regulacji emocji w relacji z dorosłym, który pomaga mu przejść przez stan silnego pobudzenia. Badania nad relacją rodzic–dziecko pokazują, że takie wzajemne dostrajanie emocji i zachowania jest istotnym elementem rozwoju samoregulacji. 

Można wyobrazić sobie, że dorosły na początku „pożycza” dziecku własny spokój. Dziecko krzyczy. Rodzic mówi ciszej. Dziecko przyspiesza. Rodzic zwalnia. Dziecko nie może znaleźć słów. Rodzic pomaga je znaleźć.

„To było dla ciebie naprawdę trudne”.

„Chciałeś jeszcze zostać na placu zabaw”.

„Jesteś zły, bo powiedziałam, że już wychodzimy”.

Nie chodzi o magiczne zaklęcie, po którym dziecko natychmiast się uspokoi. Chodzi o doświadczenie: „Kiedy przeżywam coś bardzo trudnego, nie jestem z tym sam. Dorosły pomaga mi to wytrzymać”.

Takie doświadczenia z czasem stają się wewnętrznymi umiejętnościami dziecka.

Najpierw relacja, potem rozwiązanie problemu

Kiedy dziecko jest bardzo pobudzone, rodzic często próbuje od razu tłumaczyć, przekonywać i rozwiązywać problem.

„Przecież jutro też możesz się tym pobawić”.

„Musisz zrozumieć, że inne dzieci też chcą”.

„Mówiłam ci już, że nie kupimy tej zabawki”.

Logiczne argumenty mogą być prawdziwe, ale w szczycie emocji często nie są tym, czego dziecko najbardziej potrzebuje. Najpierw potrzebuje poczuć się zauważone. Można zastosować prostą sekwencję: zauważ → nazwij → zaakceptuj emocję → postaw granicę → dopiero potem szukaj rozwiązania.

Na przykład:

„Widzę, że bardzo chcesz tę zabawkę. Jesteś rozczarowany, że jej nie kupimy. Możesz być zły. Nie będziemy jednak krzyczeć na kasjerkę. Chodź, wyjdziemy na chwilę na zewnątrz”.

To nie oznacza pobłażliwości. Przeciwnie, jest to połączenie empatii i granicy.

Rodzic też musi się regulować

To jedna z trudniejszych części rodzicielstwa.

Dziecko nie reguluje się w próżni. Na jego stan wpływa stan dorosłego, a na stan dorosłego wpływa zachowanie dziecka. Relacja jest więc dynamiczna i dwukierunkowa. Kiedy dziecko krzyczy, rodzic może poczuć złość, bezradność, wstyd albo lęk.

„Co ludzie pomyślą?”

„Dlaczego ono znowu to robi?”

„Nie mam już siły”.

I wtedy łatwo wejść w eskalację: dziecko podnosi głos, rodzic podnosi głos, dziecko krzyczy jeszcze głośniej. Dlatego jednym z najważniejszych narzędzi wspierania dziecka jest własna regulacja rodzica. Nie oznacza to, że rodzic ma być zawsze spokojny. To nierealistyczne. Chodzi raczej o zdolność do zauważenia własnego pobudzenia i zatrzymania reakcji na tyle, by móc wybrać sposób działania. „Jestem bardzo zdenerwowana. Potrzebuję chwili, żeby mówić spokojnie”.

Taki komunikat może być dla dziecka również lekcją regulacji. Badania wskazują na związek między sposobem regulowania emocji przez rodziców a ich zachowaniami rodzicielskimi i funkcjonowaniem emocjonalnym dzieci. 

Czego lepiej unikać?

Nie chodzi o stworzenie rodzica idealnego. Każdemu zdarza się krzyknąć, stracić cierpliwość czy powiedzieć coś, czego później żałuje.

Warto jednak zwrócić uwagę na powtarzające się sposoby reagowania. Bagatelizowanie: „Nie ma o co płakać” może uczyć dziecko, że jego emocje są nieważne lub niepożądane.

Zawstydzanie: „Zobacz, jak się zachowujesz. Wstyd”. Wstyd rzadko uczy skutecznej regulacji. Częściej zwiększa napięcie i może osłabiać poczucie bezpieczeństwa. Karanie za emocję: „Przestań płakać, bo dostaniesz karę”. Dziecko może nauczyć się wtedy przede wszystkim ukrywania emocji, a nie ich regulowania.

Nadmierne tłumaczenie podczas wybuchu.

Kiedy dziecko jest silnie pobudzone, długi wykład zwykle nie jest skutecznym narzędziem.

Co pomaga?

Pomocne są przede wszystkim proste, powtarzalne doświadczenia. Rozmawiajcie o emocjach wtedy, kiedy dziecko jest spokojne. Czytajcie książki i zatrzymujcie się przy pytaniach: „Jak myślisz, co on teraz czuje?”, „Po czym to poznajesz?”, „Czego mógłby potrzebować?”. Pomagaj dziecku rozwijać język emocji. „Jestem zły” daje więcej możliwości działania niż bezkształtne „jest mi źle”. Pokazuj strategie regulacji wtedy, gdy emocje są małe: ruch, oddech, przerwa, rozmowa, kontakt z dorosłym, spokojne miejsce. Nie oczekuj, że dziecko po raz pierwszy zastosuje je samodzielnie w środku ogromnego wybuchu. I przede wszystkim ćwiczcie regulację w codzienności, a nie tylko w kryzysie.

Po wybuchu przychodzi moment uczenia się

Jednym z najbardziej wartościowych momentów jest czas po uspokojeniu. Wtedy można wrócić do sytuacji bez oceniania: „Co się wydarzyło?”

„W którym momencie zrobiło się najtrudniej?” „Co czuło twoje ciało?” „Co mogłoby ci następnym razem pomóc?” To nie powinno przypominać przesłuchania. Celem nie jest znalezienie winnego, ale rozwijanie świadomości emocjonalnej i repertuaru strategii regulacji. Można również naprawić relację. Jeżeli rodzic krzyknął: „Przed chwilą bardzo się zezłościłam i krzyknęłam. To nie był dobry sposób, żeby z tobą rozmawiać. Nadal podtrzymuję tę granicę, ale przepraszam za krzyk”.

Naprawa nie osłabia autorytetu rodzica. Przeciwnie pokazuje dziecku, że relacja może przetrwać trudne emocje, a błędy można naprawiać.

Spokój nie jest brakiem emocji

Warto na koniec zakwestionować samo określenie „od złości do spokoju”. Bo dojrzała regulacja emocji nie oznacza życia bez złości, frustracji, smutku czy lęku. Oznacza możliwość pozostawania w kontakcie z emocją bez całkowitego przejmowania przez nią kontroli nad zachowaniem. Dziecko nie musi nauczyć się nie złościć. Potrzebuje nauczyć się: „Mogę być zły i jednocześnie nie bić”.

„Mogę być rozczarowany i powiedzieć o tym”. „Mogę płakać i pozwolić komuś sobie pomóc”. „Mogę się bardzo zdenerwować, a potem wrócić do równowagi”. To jest właśnie rozwój regulacji emocji.

I dlatego pytanie „Jak sprawić, żeby moje dziecko się uspokoiło?” warto czasem zastąpić innym:

„Jak mogę pomóc mojemu dziecku przejść przez tę emocję, żeby z czasem coraz lepiej potrafiło robić to samo?” To zmienia bardzo wiele. Z walki z emocją przechodzimy do uczenia kompetencji. Z kontroli zachowania do budowania relacji. A z oczekiwania, że dziecko „już powinno umieć”, przechodzimy do rozumienia, że regulacja emocji jest umiejętnością rozwijającą się przez lata.

Nie potrzebuje do tego idealnego rodzica. Potrzebuje wystarczająco bezpiecznej relacji, powtarzalnych doświadczeń, granic, języka emocji i dorosłego, który kiedy to możliwe, pomoże mu znaleźć drogę od pobudzenia do równowagi. 

O autorce:

dr Karolina Janik – CEO Janik Development Center oraz współzałożycielka Talemo (Talemo.pl), ekspertka psychologii biznesu, trenerka, strateg mental health, diagnostka
i trenerka inteligencji emocjonalnej. Z pasji i powołania wspiera liderów, menedżerów
i organizacje w budowaniu zdrowych, efektywnych i odpowiedzialnych środowisk pracy poprzez tworzenie adekwatnych programów rozwojowych. Specjalizuje się w tworzeniu strategii zdrowia psychicznego w organizacjach, wierząc, że dobrostan psychiczny
i efektywność biznesowa nie stoją w sprzeczności – przeciwnie, wzajemnie się wzmacniają.